Конституциялық реформа болашаққа бағытталған — Нұрбах Рүстемов

Төтенше және Өкілетті Елші Нұрбах Рүстемов заманауи әлемдегі жаһандық трансформациялар және технологиялардың қарқынды дамуы жағдайындағы конституциялық реформаның рөлі туралы пікір білдірді,- деп хабарлайды saraptime.kz

Адамзат тарихында әрдайым өзгерістердің қозғаушы күштері және оларға консервативті көзқарастағы қарсыластары кездесіп отырған. Алғашқылары прогресті алға жылжытса, екіншілері тепе-теңдіктің сақталуын қадағалап, кей тұста асығыстықты тежеп, салауатты баланс орнатуға ықпал етті. Ал бүгін, бәлкім, ауқымды өзгерістердің қажеттілігіне ешкім күмән келтірмейтін сирек кезеңнің бірін бастан өткеріп отырмыз.

ХХ ғасырда адамзат радионың, кейін теледидардың пайда болуымен ашылған ауқымды өзгерістерді күтумен болды. Алғаш рет насихат пен адамдарды жаппай алдап-арбау технологиялары сыннан өтті. Сауаттылық деңгейінің өсуі мен білімге қолжетімділіктің артуы жалпы ағартушылыққа жол ашады деп күтілгенімен, дәл осы кезеңде сыни ойлау дағдыларын үйрету қажеттілігінің алғашқы белгілері байқалды. Жеке адамның шынайы болмысты объективті түрде түсінуі үшін оның танымдық қабілеттері жеткіліксіз екені айқындала бастады. Соның нәтижесінде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін сөз бостандығы, цензураға жол бермеу, ар-ождан еркіндігін қорғау және кемсітушіліктің алдын алу саласында бірқатар құқықтық жаңалықтар қабылданды.

Алайда бүгінгі өзгерістер мен адамзат алдында ашылып отырған әлеуметтік тәжірибелердің салдары болжауға қиын болуы мүмкін. Алғаш қарағанда толық еркіндікке ие болып, әлемнің кез келген нүктесінен ақпаратқа қол жеткізіп, дереккөз таңдауда еш шектеу жоқ сияқты көрінгенімен, қарапайым адам не оқитынын, қашан және қандай қырынан қабылдайтынын шешетін қатаң алгоритмдердің ықпалына толық тәуелді болып отыр. Жасанды интеллект жетілдірген маркетинг әрбір адамның мінез-құлқын, көңіл күйін және талғамын айқындап, оның қабылдайтын шешімдеріне әсер етеді. Мұндай азаматты дербес, саналы әрі ең бастысы қорғалған деп айтуға бола ма?

Қазіргі азаматтың мемлекетпен қарым-қатынасы түбегейлі жаңа сипатқа ие болуда. Паспортқа ие болып, аумақтық, құқықтық және әлеуметтік-экономикалық қағидаларды сақтай отырып, адам іштей физикалық денесінің шекарасынан тыс өмір сүре алады: шетелдік компанияларда қашықтан жұмыс істейді немесе басқа құрлықта өз қаласындағыдан да көп достары болуы мүмкін. Технологиялар өзара тікелей қарым-қатынассыз әрекет ету феноменін қалыптастырды: такси жүргізушісі бағытты қосымшадан біледі, дүкендегі сатушы төлемді үнсіз терминал арқылы қабылдайды, бейтаныс курьер тапсырысты сөзсіз жеткізіп береді. Мұндай жағдайда дәстүрлі әлеуметтік тәжірибелер орасан қысымға ұшырауда. Бұл — жасанды интеллект пен ұшқышсыз жүйелерді жаппай әрі белсенді қолданбай тұрғанның өзінде.

Қазақстан да көрегендік танытып, Президент шешімімен Жасанды интеллект және цифрландыру министрлігін құрды. Бүгінде цифрландыру деңгейі бойынша еліміз әлемдік көшбасшылардың қатарында екенін мойындау қажет, ал ел азаматтары жасына қарамастан онлайн сервистерді еркін пайдаланып отыр. Бұл — небәрі жиырма жыл бұрын компьютерлік сауаттылыққа оқыту қызметі сұранысқа ие болған ел үшін үлкен жетістік.

Бұл алда бұдан да ауқымды өзгерістер күтіп тұрғанын білдіреді. Біздің еліміздегідей еңбек ресурстары тапшы жағдайда ауыр әрі жоғары біліктілікті қажет етпейтін жұмыстарда роботтандырылған жүйелерді пайдалану кең таралуы заңды. Жақын болашақта жасанды интеллекті бар киборгтар тұрмыстық міндеттерді атқаруда адамдарға көмек көрсететін болады. Мұның бәрі жаңа қоғамдық құрылымның моральдық әрі құқықтық негіздерін қайта қарауды талап етеді.

Дәл осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі конституциялық реформа болашаққа бағытталған және аса өзекті.

Қазіргі жағдайда адам құқықтары, жеке деректерді қорғау және тұлғаның беделін сақтау — физикалық та, цифрлық кеңістікте де — мүлде жаңа мазмұнға ие болуда.

Біздің мемлекеттілігіміздің жаңа даму кезеңі адам өмірінің әлеуметтік ұйымдасуындағы ауқымды өзгерістермен тұспа-тұс келіп отыр. Қоғамда ережелер мен алгоритмдер алдыңғы орынға шығуда. Осы логикаға сәйкес жаңа Конституция мемлекеттік құрылым қағидатын тұлғалық биліктен институттардың беріктігіне, билік тармақтарының тепе-теңдігіне, қабылданатын шешімдердің ашықтығы мен болжамдылығына қарай өзгертеді.

Сондықтан да елдің Негізгі заңының қазіргі редакциясы тек бүгінгі сын-қатерлерге ғана емес, болашақтағы сөзсіз өзгерістерге де бағытталған айқын әрі жинақы құрылымға ие.